نام های دیگر: خرخیار – خیار دشتی – خیار وحشی – سماهنک – کموز سگی – کموزكول – قثاء الحمار – مشط الذئب.

نوع گیاه: بوته

نام خانواده: کدو

مزاج: گرم و خشک

قسمت مورد استفاده: ریشه، میوه رسیده و شیره آن

مقدار و دستور مصرف: 8 تا 5 میلی گرم آن را به صورت حب

مصلح: قنطوریون دقیق، مرمکی، زعفران سنبل الطیب، دارچین، انیسون تخم کرفس، جاو شیره سکبینج، تربد، حب، بلسان، نشاسته صمغ عربی یا آب و عسل است.

مشخصات: گیاهی است از خانواده ی Cucurbitaceae، علفی و چند ساله ساقه ی آن نسبتاً ضخیم خوابیده و پوشیده از کرکهای زبر و خشن است برگهای آن متناوب پهن دارای بریدگیهای کم عمق با دمبرگ دراز پوشیده از کرک و بدون پیچک میباشد. گلهای آن کوچک و زرد است که نر و ماده جداگانه روی یک پایه قرار دارند. میوه ی آن شبیه به بلوط دراز است و پس از رسیدن رنگ آن سبز مایل به زرد پوشیده از تارهای زبر و طعم آن بسیار تلخ میباشد. دانه های داخل میوه قهوه ای تیره است و پس از رسیدن میوه سوراخی در محل اتصال میوه به دم گل ایجاد شده و تخمها با سرعت و شدت و با صدا به خارج پرتاب می شوند. ریشه ی آن بزرگ و سفید است. این گیاه در هرزویل در ارتفاعات ۷۰۰ متری و در ارسباران در جنگل حسن بگلو دیده میشود.

خواص:

1. با آب دم کرده ی ریشه آن تنقیه کنید برای درمان سیاتیک بسیار نافع است.
2. ضماد پخته ی ریشه آن با سرکه یا آب انگور برای تسکین درد پشت و نقرس سرد نافع است.
3. پنج گرم از ریشه آن را نیم کوب کرده دم کنید و آب صاف کرده آن را بنوشید برای درمان جزام نافع است.
4. پنج گرم از گرد شده ریشه آن را بخورید مسهل بلغم خام و صفرا و زردآب می باشد بدون این که به معده ضرر برساند.
5. یک تا یک و نیم گرم از آب افشرده ریشه ی آن را بخورید مسکن درد است برای درمان استسقا و یرقان سیاه مؤثر می باشد.
6. تازه ی عصاره آن را با شیر مادر دختردار مخلوط کرده و در بینی بچکانید. سردرد تمام سر و سردردهای مزمن را تسکین میدهد.
7. تازه ی عصاره آن را با عسل یا روغن زیتون مخلوط کنید و به صورت قطره استفاده نمایید برای درمان ورم های حنجره و دیفتری نافع است.
8. یک صد گرم از کوبیده شده ریشه آن را که بسیار نرم شده باشد با ۷۰۰ گرم آب انگور مخلوط کنید و آن مقدار را چهار قسمت کرده و هر روز یک قسمت از آن را به هم زده و ناشتا بخورید برای درمان استسقاء بسیار نافع است.
9. پاک کننده دماغ است مسهل قوی و مسهل صفرا، بلغم خام و زردآب می باشد برای درمان، لقوه فلج، صرع کزاز سردرد درد، مفاصل نقرس، سیاتیک سرفه سرد تنگی نفس گازها و بادهای غلیظ استسقاء یرقان سیاه و بواسیر مفید است سنگ کلیه و مثانه را خرد می کند قاعده آور و ادرار آور می باشد.
10. عصاره ی تازه را با روغن زیتون یا روغن زنبق مخلوط کرده و به وسیله ی پر مرغ تمیز شده آن را بر انتهای زبان و اطراف آن بمالید. قی اور است، اگر اثر نکرد سرکه ی رقیق بخورید و در آب سرد بنشینید و آب سرد هم بر سر بریزید و مجدداً مالیدن آن را تکرار کنید تا نتیجه بدهد، اگر قی بسیار شدید شد برای جلوگیری و تسکین آن روغن زیتون بخورید.
11. طرز تهیه عصاره خیار خر: کاملاً رسیده را بریده و روی تورهای سیمی یا الک یا پارچه ای ریخته و با فشار عصاره ی آن را از صافی بگذرانید بعد آب شیرین زلال و خالص روی آن ریخته بگذارید ته نشین شود، بعد آب روی آن را دور بریزید و این کار را دوبار انجام دهید ته نشین مرحله ی دوم عصاره ی آن است.

مضرات:

1. برای اشخاص گرم مزاج مضر است و عکس العمل شدید ایجاد می کند.
2. ریشه آن برای اشخاص گرم مزاج مضر است هم چنین مصرف زیاد آن باعث عکس العمل شدید می شود و ایجاد دل پیچه و دل درد می کند.
3. عصاره خیار خر را هیچ وقت تنها مصرف نکنید همیشه موقع مصرف آن صمغ عربی یا نشاسته ضمیمه نمایید؛ اگر به تنهایی مصرف شود عکس العمل شدید ایجاد میکند و باعث دل پیچه و دل درد می شود برای اشخاص گرم مزاج مضر است و عکس العمل شدید ایجاد می کند.