نام های دیگر: آب تره، شاهی آبی، سلماچو، ابرخنجر، حرف الماء، کارسون مایی، جرجیر بیابانی، بهقان، ترتیزک آبی، علف چشمه، جرجیرک آبی، ذره الماء، قره العین، کورتین.
نوع گیاه: بوته
نام خانواده: شبو
مزاج: گرم و خشک
قسمت مورد استفاده: برگ، دانه، گل
مقدار و دستور مصرف: گیاه تازه به مقدار 40 الی 100 گرم در روز به صورت سالاد و گیاه خشک شده به مقدار 10 الی 20 گرم روزی سه بار به صورت دم کرده.
ترکیب شیمیایی: در یک صد گرم برگ و ساقه ی آن مواد زیر موجود است: پتاسیم ۲۸۲ میلی گرم، سدیم ۵۲ میلی گرم، آهن 1.7 میلی گرم، فسفر ۵۴ میلی گرم، کلسیم ۱۵۱ میلی گرم، پروتئین ۲/۲ میلی گرم، ارسنیک 0.012 میلی گرم، ید، اسانس روغنی، گلوکوزیدی گوگرددار به نام گلوکوناستورتین. ویتامین ها: A۴۹۰۰ واحد بین المللی، ۷۹ میلی گرم و E در این گیاه موجود است.
مشخصات: گیاهی است از خانواده Cruciferae ،پایا، آبزی و ساقهای خزنده دارد که از نقاط مختلفه ی آن ریشه های سفید و کوچکی خارج می شود گلهای آن سفید خوشه ای است. این گیاه معمولاً در چشمه سارها و مجاری آب باریک و گاهی در باتلاق ها به طور خودرو می روید و در مناطق مختلف ایران در راه کرج چالوس ارتفاعات سیاه بیشه اطراف، تهران، ری در مناطق شمال در گیلان آذربایجان، شیراز و بوشهر می روید. علف چشمه یکی از قدیمیترین گیاهانی است که بشر با آن آشنا شده و به عنوان سبزی خوراکی از ان استفاده میکرده است. بیشتر تجربیات قدیمی این گیاه مربوط به ایرانیان یونانیان و رومی هاست. آثار طبی گذشته ایران نشان میدهد که علف چشمه را برای رشد و نمو کودکان استفاده می کردند. همچنین در ایران و یونان به سربازان توصیه میشده در رژیم خود از علف چشمه استفاده کنند، چرا که این گیاه حاوی ویتامینها و مواد معدنی مختلف و غنی است. رومی ها آن را بیشتر به صورت سالاد و یا همراه سرکه و روغن مصرف میکردند همچنین با فلفل زیره سبز و برگ درخت مصطکی (نوعی پسته وحشی) میخوردند. علف چشمه در اوایل قرن شانزدهم در آلمان و اوایل قرن هجدهم میلادی در انگلستان کشت شد. در حال حاضر این گیاه در اکثر نقاط دنیا کشت می شود. علف چشمه مهمترین منبع ماده فنتیل ایزوتیوسیانات مواد گوگردی است که در انواع شلغم وجود دارد. علف چشمه در بعضی خواص شبیه، شلغم ترب و کلم بروکلی است. باید توجه داشت که محل رشد علف چشمه آلوده نباشد چرا که گاه آلودگی های حیوانی مانند کرم کیلک گوسفند و یا آلودگی های فاضلاب (خصیه) می تواند آن را آلوده کند. علف چشمه به صور مختلف خوراکی مانند انواع ساندویچ ها سوپ ها، سالادها و غذاها در نقاط مختلف جهان مورد استفاده قرار می گیرد در انگلستان یکی از معروف ترین ساندویچ ها برای مهمانی های عمومی ساندویچ علف چشمه است. نام علمی علف چشمه (Nasturtium) از کلمه لاتین (Nasitortium» گرفته شده که به معنی خارش بینی است؛ زیرا به علت داشتن مزه تند (شبیه فلفل) باعث انقباض ماهیچه های دهان و بینی و خارش می شود. بهترین زمان مصرف علف چشمه جهت اثر بخشی قبل از غذا و به صورت سالاد یا پیش غذا است.
خواص:
- ادرار آور
- شیر افزا
- درمان نفخ
- ضد عفونت
- درمان آسم
- درمان انگل
- درمان گواتر
- درمان آرتروز
- درمان یرقان
- درمان نقرس
- درمان رماتیسم
- لوسیون زیبایی
- شکستگی ناخن
- درمان برونشیت
- درمان بی اشتها
- تب بر (با عناب)
- درمان ریزش مو
- درمان زخم روده
- درمان راشیتیسم
- درمان مرض قند
- درمان اسکوربوت
- درمان سل ریوی
- درمان مرض قند
- درمان سنگ کلیه
- تصفیه کننده خون
- نیروبخش و مقوی
- سرخ کردن پوست
- درمان سکته مغزی
- درمان اسهال خونی
- درمان سرطان سینه
- التیام خونریزی اعضاء
- درمان قند خون (خام)
- درمان مشکلات طحال
- درمان اختلالات هاضمه
- دارای پنی سیلین طبیعی
- افزایش دهنده طول عمر
- درمان زخم های واریسی
- تقویت کننده نیروی جنسی
- درمان مشکلات کبد و کلیه
- کدر شدن پوست خصوصاض در زمستان
- درمان مشکلات قلب و ورم قوزک پا (جوشانده)
- در استعمال خارجی له شده آن برای زخم های اسکوربوتی نتایج التیام دهنده دارد.
- دارای ویتامین های C، E،B کمپلکس (به خصوص B1) و دارای املاح (ید، کلسیم، سدیم، گوگرد)
- درمان طاسی (100 گرم شیره آن را با 100 سی سی الکل و 10 قطره اسانس ژرانیوم و سه ساعت خیس کنید و روزی 3 بار شستشو دهید)
- ترشح ادرار را زیاد می کند قاعده آور است برای خرد کردن سنگ کلیه خیلی مؤثر می باشد برای تحلیل نفخ و بادهای غلیظ معده و روده ها باز کردن گرفتگی ها و انسداد و گرم کردن بدن و معده مفید است محرک هاضمه و اشتها آور می باشد رنگ رخساره را سرخ می کند، برای کاهش درد پهلو درد طحال رفع دل پیچه و درمان زخم روده نافع، است خون روی از هر عضو را متوقف میکند، تب بر و ضد انگل می باشد، خلط آور است در بیماری های مزمن ریه برونشیت های مزمن بیماری های مجاری ادرار و استسقا مفید می باشد در موارد روماتیسم و نقرس نتایج شفا بخشی می دهد مقدار قند را در ادرار مبتلایان به دیابت کاهش میدهد و در بیماری دیابت تأثیر مثبت و شفابخش دارد.
- گیاه علف چشمه از زمان های دور برای استفاده های درمانی مختلف به کار می رفته است. پلینی دانشمند یونانی که از ۲۳ تا ۷۹ سال بعد از میلاد می زیسته برای آن ۴۰ کاربرد دارویی برشمرده است؛ از جمله اینکه مار از بوی آن قرار میکند و خنثی کننده سم عقرب است. ایرانیان برای رشد و نمو و تقویت کودکان از آن استفاده می کرده اند آفریقایی ها از آن به عنوان نوعی ضد عفونی موقت بهره می بردند و معتقد بودند مصرف خوراکی آن باعث تقویت قوای جنسی میشود. رومی ها مصرف خوراکی آن را برای سلامتی مفید دانسته و یونانیان آن را مغذی مغز می دانستند خشایارشا (پادشاه ایران) جهت بالا بردن توان و قدرت سربازانش به آنها علف چشمه میداد در طول تاریخ و در فرهنگ های مختلف اثراتی برای علف چشمه قائل بوده اند که شامل موارد زیر می باشد ضد سرفه درمان سرماخوردگی، آسم، برونشیت، سل، استرس آرتریت، درد مفاصل و کمر درد کم خونی، دیابت کاتاراکت یبوست کم سویی چشم شب کوری سرطان لوسمی، اگزما، مشکلات قلبی ادم خیز خونریزی لثه، لاغری انگل های روده، ضعف دفع سنگ های کلیه و مثانه، کمک به هضم غذا، تقویت مغز و سیستم عصبی هم مشکلات کبد و صفرا مشکلات خواب تیروئید، الکلیسم فشارخون افزایش کلسترول کاهش، حافظه، شیر افزایش و تنظیم متابولیسم بدن این گیاه یکی از منابع طبیعی ید می باشد که حتی از بسیاری گیاهان دریایی هم غنی تر است. علف چشمه سرشار از کلروفیل است و به عنوان آنتی کسیدان و خنثی کننده رادیکال های آزاد تأثیر خوبی روی سرطان دارد. کلروفیل همچنین حاوی مقدار فراوانی آنزیم های گوارشی است که باعث سهولت هضم غذاهای سنگین (دیرهضم)، از جمله نشاسته و پروتئین می شوند. از طرفی، این آنزیم ها به عنوان کاتالیست باعث تجزیه غذا می شوند تا بدن بهتر بتواند ویتامین و املاح غذاها را جذب کند؛ به همین دلیل مصرف چندین شاخه علف چشمه به صورت تازه به همراه غذا بسیار خوب است. پختن علف چشمه باعث از بین رفتن مقداری از آنزیم ها و کاهش خاصیت آن می شود. ترکیبات گوگردی این گیاه تقریباً از همه گیاهان بجز هورس رادیش (این گیاه در ایران نمی روید)، بیشتر است. این مواد در جذب پروتئین ها تصفیه خون ساختار ساختمان سلولها و سلامت پوست و مو مؤثرند. پتاسیم موجود در علف چشمه ادرار آور است و باعث خروج آب اضافی بدن و جلوگیری از افزایش وزن می شود. کلسیم موجود در این گیاه نیز برای جلوگیری از نرمی استخوان و دندان ها و خونریزی لثه مفید است. خرد شده برگ گیاه در عسل به مدت یک روز به درمان سرفه کمک میکند. جوشانده برگ گیاه و استفاده از آن به صورت مرهم باعث تسکین سردرد میشود پارچه ای را در آن آغشته نموده و بر روی پیشانی قرار میدهند در قدیم توصیه میکردند برای تقویت و ضخیم شدن مو، آب برگ علف چشمه را به پوست سر مالیده و ماساژ دهند برای این منظور و تأثیر بیشتر آن ۱۰۰ گرم علف چشمه (تازه) را خرد کرده روی آن ۱۰۰ میلی لیتر الکل بریزید و یک قاشق چایخوری اسانس ژرانیوم (گونه ای شمدانی) به آن اضافه کنید و مخلوط را به مدت دو هفته هر روز چند نوبت هم بزنید. آنگاه آن را صاف کرده و هر روز کمی از آن را روی پوست سر بریزید و ماساژ دهید. این کار برای تقویت موی سر مفید است. مصرف خوراکی و همزمان موضعی گیاه برای پاک کردن (پوست صورت) از لکه ها، نقطه ها جوش های سرسیاه، تورم و آکنه (جوش) سودمند است. برای تهیه لوسيون آن ۱ قاشق غذاخوری عسل را با ۲ قاشق غذاخوری عصاره آب (برگ) علف چشمه مخلوط کرده و روزی دو نوبت صبح و عصر روی موضع (پوست) بمالید (میتوان شب هنگام خواب آن را استفاده کرد و صبح روز بعد شست). از تماس این لوسیون با چشم جلوگیری شود. دانشمندی به نام بتی کامن در کتاب «ژرمانیوم» نوشته است که این فلز ضد ویروس، ضد میکروب ضد سموم بدن، حامل اکسیژن ،کاتالیست مقوی، استخوان ها محرک سیستم ایمنی بدن، محرک بیولوژیکی پالس های الکتریکی سطح سلولها و تنظیم کننده بسیاری از اختلالات می باشد و علف چشمه یکی از معدود گیاهانی است که حاوی این عنصر ارزشمند بوده و میتواند این اثرات را در بدن داشته باشد. این گیاه منبعی غنی از گلوکوزیتولات ناستورئین است که پس از هیدرولیز آنزیمی به فنتیل ایزوتیوسیانات تبدیل میشود و برای سرطان ربه مؤثر است این ماده اثر مواد موجود در تنباکو را تا حدی خنثی میکند یکی دیگر از مواد مهم موجود در علف چشمه ویتامین B، مشهور به لیتریل است. این ماده توسط ادوارد گریفین کشف شد و سپس دانشمندان دیگری به مطالعه آن پرداختند. آنها در یافتند. این ماده میتواند هموگلوبین را تحریک کرده قدرت ایمنی را بالا ببرد و با آزاد کردن اسید بنزوئیک درد را تسکین دهد. همچنین ثابت کردند که آلدهید بنزوئیک و سیاناید آزاد شده از این ماده می تواند سلولهای سرطانی را از بین ببرد تا به سلولهای عادی آسیبی نرسد. ویتامین B در بعضی گیاهان وجود دارد و علف چشمه در هر ۱۰۰ گرم حاوی ۹۸ میلی گرم از این ماده است. ویتامین B بعد از هیدرولیز آنزیمی تولید دو ملکول ،گلوکز یک ملکول آلدهید بنزوئیک و یک ملکول سیاناید میکند این مواد برای جلوگیری از لخته شدن خون مؤثرند (شبیه (آسپیرین) و سمیت آنها ۲۰ بار کمتر از آسپیرین است. از دیگر ویژگی های علف چشمه خاصیت قلیایی بودن آن (PH) است که می تواند خاصیت اسیدی غذاها را که به علت تغییر مواد ایجاد استرس و آلودگی های محیط زیست ایجاد می شود. خنثی کند علف چشمه یکی از بهترین پاک کننده های بدن دفع سموم به خصوص تصفیه کننده خون می باشد.
مضرات:
- حلق
- بواسیر
- سوء مزاج
- زنان حامله
- زیاد کننده سودا
- اسپاسم مثانه و رحم
- ورم پروستات (زیاده روی)
- کلیه (خیلی زیاد مصرف کردن)
- با توجه به اثرات محرک رحم و قاعده آور گیاه در حاملگی باید با احتیاط مصرف شود. گزارشی از محدودیت مصرف در زمان شیردهی داده نشده است.
- در بعضی اشخاص ایجاد تشنجات دردناک مثانه و در برخی موارد عدم دفع ادرار می کند در زنان باردار موجب تشنج در رحم و در نتیجه باعث سقط جنین می شود.
- مصرف متعادل و در حد دارویی بولاغ اوتی عارضه جانبی ندارد ولی مصرف بیش از اندازه ممکن است باعث تحریک التهاب مخاط زخم معده و نفروز مشکلات کلیوی شود. بولاغ اوتی در کودکان زیر چهار سال نباید استفاده شود مصرف این گیاه در افراد معدودی ممکن است حالتی شبیه مسمومیت ایجاد کند.