نام های دیگر: بسپایک، افراس الکب، ثاقب الحجر، دارحماز، تشتیوان، کثیرالارجل، بنکار علا، بولوخوریو، اشتران، سکی رغلا، پولیپور، پولوپودیون، اشتیوان.
نوع گیاه: بوته
مزاج: گرم و خشک
نام خانواده: سرخس
قسمت مورد استفاده: ریزم
ترکیب شیمیایی: یک روغن چرب، اسانس روغنی شامل بوتیریک اسید هکزوئیک اسید، لوریک اسید سوکسینیک اسید متیل سالیسیلات بوتیریک، استر آلفا متیل بوتیریک استر ایزو والریک استر، تعدادی ساپونین، یک رزین رزین، دیگری دارای BzoH گلوکوزیدی به نام سامامبائین گلوکوزید به نام پلی پودین، مواد لعابی، مانیت، نشاسته، قند.
مقدار و دستور مصرف: جوشانده: ۲۰ تا ۲۵ گرم له شده قطعات ریزوم را در یک لیتر آب ریخته و به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه بجوشانید؛ سپس آن را صاف کرده و چندین نوبت در شبانه روز مصرف کنید این جوشانده برای مصارف داخلی از جمله بهبود سرفه و تسکین عوارض سرماخوردگی مفید است. به صورت دمنوش: میتوان ریزوم ها را پودر و ۴ تا ۵ گرم از آن را به صورت دمنوش دم کرد. برای این منظوره بر روی مقدار پودر گفته شده یک لیوان آب جوش ریخته و به مدت ۱۵ دقیقه روی بخار بگذارید تا دم بکشد؛ سپس آن را صاف کرده و مصرف کنید از این چای میتوان روزانه تا چهار بار استفاده نمود. از دمنوش بسفایج میتوان به عنوان مسهل استفاده کرد. در این صورت میزان ۱۵ تا ۳۰ گرم پودر ریزوم را به صورت دمنوش یک جا دم کرده و آن را یکباره مصرف کنید بهترین زمان مصرف هنگام شب است. بسفایج اکثراً به صورت دم کرده جوشانده و شربت مورد استفاده قرار می گیرد که نحوه مصرف شربت آن معمولاً به صورت ساعتی دو قاشق مرباخوری و چندین مرتبه در روز میباشد شربت یا چای کل گیاه برای دفع کرم ها مفید است.
مشخصات: ریشه یا ساقه ی زیرزمینی گیاهی است از سرخسها از خانوادی Polypodiaceae، جنس Polypodium و چند ساله برگهای آن به قطعات کوچک تقسیم شده، پهنه ی کلی برگ بیضی مثلثی شکل به طول ۲۵-۲۰ سانتی متر و دارای دمبرگ دراز است، قطعات کوچک هر برگ که به طور متناوب نسبت به رگبرگ اصلی قرار گرفته اند در قسمت قاعده درازتر و به تدریج که به نوک برگ نزدیک میشوند کوچک ترند ریشه ی این گیاه ساقه ی زیرزمینی است به رنگ خاکستری مایل به سیاه باریک و دارای گره های زیادی میباشد و از هر گره ریشکهای نازکی بیرون آمده و گیاه را در زمین مستقر میکند مغز ریشه ی تازه ی آن به رنگ سبز مانند مغز پسته و هر چه بیش تر کهنه شود به سرخی و سیاهی می گراید. این گیاه بیگل است و در بهار شروع به رشد میکند و در تابستان میرسد. بهترین نوع ریشه ی بسفایج دارای طعم قرنفل کمی ،شیرین قابض و گس میباشد این گیاه در نواحی معتدل و مرطوب مثلاً در شمال ایران در تنکابن کهراسنگ و بندر گز و در آذربایجان بین خزههای تخته سنگهای جنگل حسن بیگلو و در قره داغ دیده می.شود در اروپا و آمریکا و سایر مناطق آسیا و ترکیه نیز انتشار دارد. بسفایج به عنوان یک گیاه دارویی از زمان باستان در میان ملل مختلف مورد استفاده بوده است. دیوسکورید در قرن اول میلادی بسفایج را برای درمان ترک دست ها زخم بین انگشتان و به عنوان خلط آور توصیه کرده است در طب قدیم از بسفایج جهت درمان مشکلات تنفسی و به خصوص بهبود سرفه و همچنین در سرماخوردگی استفاده می کردند و در دارونامه های کشورهای مختلف حتی تا قرن بیستم ثبت شده و مصرف آن معمول بوده است. از دیگر استفاده های بسفایج در قدیم میتوان به درمان روماتیسم به عنوان خلط آور و همچنین مسهل اشاره نمود هندی های مقیم آمریکای شمالی ریزوم های بسفایج را برای کاهش سرفه های دردناک و گلودرد مصرف می کرده اند. حتی از ریزوم ها برای طعم دادن به غذاها نیز استفاده می شد. هندی ها بسفایج را به صورت چای برای تسکین درد معده، زخم، گلو، سینه پهلو، کهیر و مرهم آن را برای رفع التهاب و ورم ها مورد استفاده قرار می دادند. در گزارش های قدیمی از ماده ای به نام گلی سریزین در ریزوم بسفایج نام برده شده؛ ولی در تحقیقات اخیر این جسم شناسایی نشده است. ترکیبات فنل و الکل بنزیلیک به تنهایی سمی هستند ولی در ریزوم گیاه این اجسام با رزین مخلوط است و مخلوط آنها سمی نیست و اثر ضد کرم قابل توجهی را در ریزوم ایجاد می کند. در سال های اخیر گلوکوزیدهایی از ریزوم بسفایج جدا و تشخیص داده شده که مهمترین آنها پلی بودین و سامامبائین می باشند این مواد باعث ترشح صفرا می شوند و خاصیت صفراآوری گیاه تا حد زیادی به آنها مربوط است. ترکیبات مهم دیگری از جمله اکدیستروئیدها از بسفایج جدا شده که قبلاً از حشرات جدا شده بود. این مواد خاصیت شبه هورمونی دارند و میتوانند باعث تقویت ماهیچه های نعوظی شده و به منظور تقویت قوای جنسی مورد استفاده قرار گیرند. در حال حاضر فرآورده هایی با این عنوان تهیه می شود که حاوی گیاهانی از جمله بسفایج است. در مقالات جدید از استفاده های قدیم بسفایج به اثرات زیر اشاره شده است جوشانده ریشه های تازه بسفایج و یا پودر آن برای مالیخولیا و دردهای روماتیسمی (تورم مفاصل) یرقان تصفیه خون استسقاء و همراه با گل پنیرک برای رفع سفتی طحال درد پهلو و کولیک مورد استفاده قرار میگرفت عرق ریزوم و برگ های بسفایج در قدیم برای رفع تب و لرز توصیه می شده است. همچنین ریزوم تازه یا خشک را مخلوط با عسل برای درمان پولیپ بینی با قرار دادن آن در بینی به کار می بردند.
خواص:
- درمان نفخ
- درمان لقوه
- درمان نقرس
- درمان اسهال
- دافع بلغم و سودا
- تصفیه کننده خون
- درمان سوء هاضمه
- درمان سرماخوردگی
- درمان مشکلات کبد
- درمان قولنج (کولیت)
- درمان مشکلات طحال
- درمان روماتیسم (ضماد)
- درمان مشکلات اعصاب
- درمان آسم و تنگی نفس
- صفرا آور (جوشانده ریشه)
- درمان تورم انگشت پا (ضماد)
- درمان شیر دلمه شده در سینه
- درمان رگ به رگ شدن (ضماد)
- درمان بواسیر (جوشانده با عناب هر روز)
- درمان سرفه و برونشیت (با انیسون و شیرین بیان)
- درمان صرع و دل درد (جوشانده با ترنجبین میل کنید)
- درمان دل درد مزمن (جوشانده آن را با مغز فلوس و ترنجبین میل کنید)
- درمان مولیخولیا و جذام (هر روز 5/1 گرم ریه با 30 گرم مغز فلوس هفت روز)
- ضماد آن برای رفع پیچیدگی عصب و همچنین شقاق بین انگشتان نافع است.
- با آب جوشانده ی آن شست و شو کنید بعضی از زخمها منجمله زخم وسط انگشتان را درمان میکند.
- هر روز آن را با عناب دم کنید و آب صاف کردهی آن را بنوشید برای افتادن دانه یا تکمهی بواسیربسیار مؤثر است.
- تا یک هفته هر روز شش گرم از آن را با ۱۲۰ گرم مغز فلوس بکوبید و بخورید. مالیخولیا و جزام را درمان میکند.
- آن را با هل قراب از هر کدام یک مثقال بجوشانید و آبش را صبح ناشتا بنوشید. رطوبت منجمده درمعده را برطرف میکند.
- نوشیدن آب جوشانده ی آن مخلوط با ماءالشعیر و یا آب و عسل برای تحلیل قولنج، نفخ شدید و دفعاخلاط بسیار نافع میباشد.
- آن را با ریشه ی شیرین بیان پوست گرفته و با انیسون دم کنید و آب صاف کرده ی آن را بنوشید. برای . رفع سرفه و تنگی نفس نافع است.
- افرادی که ترشحات اشک چشم آنان زیادتر از حالت طبیعی می باشد اگر خشک شده ی برگ آن را بسایند و با حنا مخلوط کرده و بر سر گذارند ترشحات زیاد را نقصان میدهد.
- اگر مغز فلوس ساییده شده یا ترنجبین را در آب دم کرده ی آن مخلوط کرده و بنوشید، برای تحلیل باد وگاز، بواسیر تسکین درد معدهی مزمن و درمان صرع بسیار مجرب است.
- چهار گرم پودر ریزم آن را با دو سه عدد تخم مرغ نیم پز مخلوط کنید و بخورید. کوفتگی و گرفتگی اعضای بدن را برطرف خواهد کرد و برای معالجه ی دردهای مفاصل بسیار مجرب است.
- اگر بیست گرم از آن را بجوشانید و آب صاف کرده اش را بنوشید، نامنظمی اعمال صفراوی و سوءگوارش را بهبود میبخشد درد رماتیسم را تسکین میدهد هم مسهل است و هم اسهال را بند می آورد. حلال شیر منجمد شده در معده دافع انگلها ساقط کننده ی جنین و مداوا کننده ی خفقان های سخت علاج میباشد معالج ،صرع عفونتهای مثانه و مجاری ادرار است.
- از مهمترین اثرات بسفایج میتوان به خواص ضد کرم ضد روماتیسم، صفر آور، خلط آور، ادرار آور ملين مسهل تسکین دهنده دردهای سینه در سرماخوردگی و تقویت کنندگی آن اشاره کرد. با توجه به خاصیت صفراآوری بسفایج این گیاه از قدیم در اروپا برای درمان هپاتیت و یرقان مورد استفاده قرار میگرفت. همچنین از آن برای درمان سوء هاضمه و اشتها آور استفاده می شده است. ریزوم بسفایج را می توان به صورت تازه یا خشک مصرف نمود بهترین فصل برداشت ریزوم ها از نظر مواد مؤثر از اوایل پاییز به بعد می باشد. خاصیت برگ های بسفایج ضعیف تر از ریزوم های آن است و کمتر مورد استفاده قرار می گیرند موارد استفاده دیگر گیاه در آسم، برونشیت سرفه های مزمن و تنگی نفس می باشد که در این موارد بهتر است آن را با گیاهانی مثل انیسون و شیرین بیان مخلوط کرد تا تأثیر بیشتری داشته باشد.
مضرات:
- اشتها
- استفراغ
- سقط جنین
- کمی سمی و مصرف زیاد آن مضر کلیه می باشد.
- تاکنون گزارشی از عوارض جانبی این گیاه در حد مصرف دارویی ارائه نشده است. بعضی از گونه های دیگر آن دارای مواد کارسینوژن (سرطان زا) می باشند که باید دقت کرد اشتباه مصرف نشوند. تعدادی از بسفایج ها حاوی آنزیم تیامیناز هستند که میتواند ویتامین B را تجزیه کند. البته در حد مصرف دارویی و معمولی عارضه ای ایجاد نمیشود ولی در مصارف، زیاد مقداری از این ویتامین در بدن تجزیه می شود. خوشبختانه این آنزیم با خشک کردن گیاه و در اثر حرارت از بین می رود؛ بنابراین مصرف خشک شده و با پخته آن مشکلی ایجاد نمی کند.